Gindailan

Gikinahanglan: Websayt Sa Binisayang Mga Awit!

2009-08-04T07:36:00.006+02:00

MAAYO KUNO nga duna sab untay websayt o blog alang sa Binisaya-Cebuanong mga awit. Mao niy sugyot sa usa ka lindog. "Ang nindot tingali kanang website nga bahin ra gyod sa mga awit nga Bisaya o Cebuano. Pero dili sad puro lang lyrics. Di ba naa na may teknolohiya nga puyde nimong i-upload ang music unya mapatokar ni ug mapaminaw niadtong mobisita sa website?" nagkanayon ang naasoyng sugyot.

Aprob kaayo ko aning sugyota. Usa ka maayong paagi kini alang sa katunhayan sa atong budaya. Kay diha god sa mga pulong sa atong mga awit makapanamin ta (sama sab dihas atong mga nobela o mga balak) sa atong kaugalingon. Sa ingong paagiha, mapamalandongan nato kon unsa ug kinsa ta. Nasayod ta sa kamahinungdanon sa maong panuistuis tungod ug alang sa hayag nga kapaingnan sa atong kaliwatan (Bisaya).

Talagsaon atong budaya. Dili ikaindig.

"Mutya ka Baleleng sa katahom. Timgas pa sa puti nga baybayon. . ." ('Baleleng', ni Max Surban)

Ang pangutana karon kon kinsa kahay magpakamartir paghimo niini?

Ang Sapot Sa Atong Pagka Katawhan

2007-10-22T23:39:00.003+02:00

MAKAHINANGOP ANG kasayoran nga dunay mabasehan na karon dinhis dagiwanang (cyberspace) sa hustong panitik -- maingon sa hustong paggamit sa mga pulong -- sa atong pinulongan. Alang ning ubos ninyong igsoon, dako kaayo ning tabang dihas iyang mga pagtukaw pagsulat og mga artikulo, sulat, ubp.

Dako gyod ning tabang kay malalim ba god nang matag higayon na lang nga mosulat kita, magpunay sab tag pangatol sa bisag dili katol nga bahin sa atong ulo o liog ba ron, o paghuhangad ug pagluliraw sa atong mga kalimutaw aron lang pagtino sa tarong pagkatitik o pagkagamit sa tinong mga pulong? Kay kon magpaturagas lang god sab tag sulat, sungogon man sab tas atong tanlag. Mamroblema tas atong pagkatulog.

Makadaot sa maayong panlawas.

Pa sad, makapaubos sa atong moral isip katawhang may kaugalingong pinulongan ang kaamgohan nga wa gyod tay mabasehang estandard sa hustong panitik ug gamit sa mga pulong sa atong pinulongan; sistematikong ginayatakan tas atong tawhanong katungod (makapahibulong kay misugot man pod ta!) pagtuon, ug pag-ugmad sa atong pagka Bisaya pinaagi, niini.

Sampotanan: kadaghanan, mikalawat na lang sa mando nga paghatag og gibug-aton sa Tinagalog ug pagpasagad sa kaugalingong Binisaya kay mas naklas man karon ang nahiuna ug nabadoy ang naulahi. Kay mao man gyod na -- kon unsay gituboy ug gihimong uso, mahimo sang halangdon ug hinungdanon. Butang nakapahugno nako. Nabadoy na karon akong kaugalingong kaliwatan!

Naabtag kapin sa tuig una ko nakausab pagpostar diris Gindailan. Mga kakulian laging mibara nga lisod ligwaton. Pero, nia, miligwat gyod ko aron lang makaamot bisan sa ginagmayng paagi sa katuboyan ug kaugmaran sa atong pinulongan nga naghatag og ambong ug harianong sapot sa atong pagka katawhan.

Alang sa dugang edukasyon labot sa pinahimutang nga pagkasulat sa atong gimanggad nga pinulongan, subaya lang ninyo ning mga langgikita: Estadardisasyon sa Binisaya, ug Binisayang Ensiklopedya.

Subo lang hunahunaon nga kining maong tamdanan sa hustong Binisaya wala tagaig pagtagad, sumala sa naobserbahan ning tagsulat dihas nabasahan niining mga artikulo nga gimantala sa Superbalita, Banat News, Dipolognon Binisaya, maingon sab sa Bag-ong Lungsoranon (sa Simbahang Romano Katoliko). Maayo unta to kon ang maong mga hintungdan may kaugalingong gitamdan nga estandard sa panitik ug batadila nga ila sang gipromot ug gipublikar. Apan, wala man.

Busa, kasamtangang magpabiling gubot pas lukot ang pamantang sa atong pinulongan. Dili ni maayo. Way ganahang motahod nato kon nagkagidlay tas atong panapot. Tarongon gyod unta nato pagdala atong sininaan, sa ingon takos tang tagdong harianong mga anak sa Kahitas-an.

Palangre Diay, Dili Paranghe

2006-07-31T18:35:00.002+02:00

SA GAMAY pa ko sa una, 'golpen' ang litok nako sa bolpen. Samtang ang 'eslomosyon' (slowmotion), gilitok nakog 'eksklomosyon'. Mao nang kon mopalit na gani ko niadto og bolpen, akong ingnon ang tindira, "Nang, mopalit kog golpen." Nasabtan man sad.

Ang terminong 'eksklomosyon' akong gamiton panahon nga makiglumba kog estorya sa akong mga kadula bahin og mga salidang aksiyon nga parehas ra namong nakit-an. "Eksklomosyon nga nidagan dayon tong pirst aktor paingon sa iyang anak aron iyang luwason. . ."

Pero, pagkabayong na nako, namatikdan nako ang kalainan sa paglitok sa maong mga pulong tandi sa orig nga pagkalitok, ug milihok ko aron pagtul-id sa akong 'sayop'. Sukad adto, maayo na kong molitok sa maong mga pulong sa binisayang paagi. . ."bolpen", "eslomosyon".

Apan, dunay pulong nga karong bag-o pa lang gyod nako hisayri nga wa pod diay makaamgid sa orig gyod nga pagkalitok niini. Ang pulong nga akong gipasabot mao ang 'paranghe' -- palangre diay ang orig nga pulong niini. Kon dili pa tungod sa komento ni TitoV sa akong lindog sa miagi, di pa gyod unta ko hangtod karong bag-o masayod sa akong lain pa gyong 'sayop' nga linitokan sa pulong.

Sa akong gihimong paniksik sa 'dagiwanang' (cyberspace), akong napamatud-an akong duda nga Inespanyol ang pulong palangre. Sa usa ka onlayn nga diksiyonaryong Inespanyol-Iningles, ang palangre gipasabot nga ingon: "palangre, (nombre masculino), arte de pesca que consist en un cordel largo y grueso del cual penden a trechos unas cuerdas mas finas con anzuelos en sus extremos; se cala en parajes de mucho fondo donde no se puede pescar con redes: las merluzas de palangre tienen una carne dura excelente".

Sa Iningles: boulter -- a long stout line with many hooks.

Pamaranghe Sa Kinabuhi

2006-06-18T22:21:00.003+02:00

NAKAKUYOG KO kaniadto og pamaranghe sa nagtalibayong pa ko. Ang pamaranghe usa ka paagi sa pangisda diin ang gatosan ka metros nga tangsi pagabitayan og mga taga nga may mga tulo ka dangaw ang gintang sa usag-usa (Dili ko seguro sa sakto gyong distansiya). Ang matag usa sa mga taga may nakahigot nga morag-balhibo nga nagsilbing paon nga nagpaikag sa mga isda paglamoy niini ngadtos ilang pagka kinilaw. Nakabulibod kini sa usa ka kuwadradong buliboran, ug sa katibuk-an, gitawag kinig paranghe.

Ako ra toy bata namong tulo sa sakayan ug didto ko adto sa tunga nakatuk-ong. Ang mangungulin, siyempre, didtos may pangulinan, ug ang manununton sa tangsi sa paranghe didtos may pangunahan. Kompas to sa usag-usa ang binugsayan sa mangungulin ug sa manununton. Tun-og kaayo to sa among pagbiya sa baybayon paingos lawod kay nangadlawon man mi adto. Aron manginit akong lawas, miapil ko pagbugsay. Luyo sa linghod pa nakong pangisip niadtong higayona, nalatid sa hilom dihas papan sa akong tanlag nga ang pagpangisda dili maoy akong kinabuhi. Mokaon lang ko sa unsay kuha.

Sa akong mahinumdoman, diha pa to gisugdan sa manununton paghinay-hinayg tangtang ang tangsi aron pagtunton niini gikas buliboran pag-abot namos dapit diin gituohang may pundok unya sa mga isda nga moagi. Ug mahinumdoman nako nga tanos to ang rumbo sa sakayan -- palawod -- samtang nagtunton. Ug nagpadayon to 'ni hangtod nakompleto pagtunton ang katibuk-ang gitas-on sa tangsi.

Nakalimot na ko kon gipataudtaoran pa ba to namo una mi namalik sa agi. Basta nga dihang mibalik mi adto sa agi aron paghipos sa natunton, diha na may mga isda nga nangakubit. Di lang ko makahinumdom na kon unsa tong mga isdaa niadtong tungora nga nakakuyog ko. Puwerteng kisikisi. Higama gyod nako. Labi na nga -- pastilang buanga -- motingog man pod diay ning mga isda! Morag baki. Katawa gyod nako adto, uy. Nahimuot kaayos Papa nako adto nga maoy mangungulin.

Silingan ra namo tong manununton. Maabot rag labay sa bato ilang balay nga maguwang rag diyotay sa payag. Labihan sila kakabos. Upat ka buok anak, way labot tong kamanghoran nga nakabsan sa kinabuhi samtang puya pa kini. Kaedad nako ang kamagulangan. Gibuhi niya iyang pamilya pinaagis pagpananggot. Apan, dili kini mosalir sa ilang inadlawng panginahanglan nga mao ang pagkaog makatulo sa usa ka adlaw. Kay kamao man siyang mangisda, nakahunahuna akong mga ginikanan pagtabang pinaagis paghitso kaniyag sakayan ug paranghe. Ug isip kalingawan sa akong amahan, ubanan niya kini sa pagpangisda sa kadlawon. Matag alas-3 sa kadlawon ilang biya adto kon mamaranghe sila.

Wa koy kasayoran unsay nasabotan niya ug ni Papa adto, basta kay ang mahinumdoman nako nga pirme na mag kapuno og mga isdang tulingan among repridyeretor adto. Naalibyo ang kinabuhi sa among silingan sukad adto. Gani, wa dantig dugay, nakagahom gyod silas Papa ug Mama adto pagpataod sa sakayan og makinang tres-kabalyos. Sukad adto, pambot nay gitawag namo sa sakayan. Nisamot ang maayong dagan sa pangisda. Nisamot sab kaalibyo ang kahimtang sa among silingan. Pirme na lang to nga matag balik nila gikag pamaranghe sa lawod, halos malunod na ang pambot sa kadaghan sa ilang kuha. Nakahatag kini ngadtos akong mga ginikanan og kalipayng di kabayrag sapi, sumala sa akong nasabtan niadto.

Natural, dili puro na lang kalipay ang nahitabo sukad adto. Duna gihapoy mga kalisdanang mitumaw. Pananglit, may panahon nga duha, tulo o lima ray kuha sa pagpamaranghe. Di man god sa tanang panahon nga maatlang dunay mga isdang moagi sa dapit diin sila nakapanunton. Ang lisod gyod kanang pangahoyan silas ubang mga malditong mangisdaay -- unhan sila pagkuha sa nakubit unta nilang mga isda. Inigbalik nila sa agi, putol na ang tangsi!

Nagpamatuod lang nga ang kinabuhi gyod diay usa ka pagkigbisog. Kulbahinam. Inig-atubang nato sa gindailan sa atong kinabuhi, dunay nakabitayng dako kaayong kuwestiyonmark didto; wa tay kasegurohan unsa kahay mahitabo nato didtos unahan. Bisanpaman, kinahanglang mosibog ta ug mopadayon. Ang kinabuhi usa ka panaw. Mapandol, madugmo, mabungi -- maningkamot gyod tang mobarog pagbalik kanunay aron mopadayon sa atong panaw.

Ang Gindailan Sa Akong Pangisip

2006-06-10T23:33:00.006+02:00

AKONG MAGNAPULO ka tuig na nga English-Cebuano Visayan Dictionary (R. Cabonce, SJ) nagtug-an nga ang horizon maoy gitawag og 'kapunawpunawan' sa Cebuano. Pero, ning bag-o, akong nakaplagan sa Lunsayng Binisaya nga ang 'kapunawpunawan' dili motakdo sa Iningles nga pulong horizon. Sa tampo ni Tomas Sumakwel (usa ka premyadong magsusulat sa katitikang Cebuano) niadtong Agosto 19, 2005, misulat siya:

"Ang kapunawpunawan gikan sa pulong nga 'punaw'. Ang 'punaw' mao kanang habog nga dapit nga makapakitbi sa atay ilabi nag naa kay fear of heights. Duna say pulong nga 'gindailan' nga sa Iningles pa, 'horizon'. Mao kana nga dunay termino nga 'dail' sa Bulan. Kini gikan sa sinulat ni Uldarico Alviola, usa ka karaang magsusulat bisaya.

Nalipay ko ning maong kasayoran. Gindailan. . . horizon. Nindot nga pulong ang gindailan. Sa Iningles, ang horizon nagkahulogan ning mga mosunod (sumala sa Merriam Webster's Collegiate Dictionary, 10th Edition):

a) the apparent junction of earth and sky
b) the great circle on the celestial sphere formed by the intersection of a plane tangent to the earth's surface at an observer's position with the celestial sphere
c) range of perception or experience
d) something that might be attained

Base ning maong mga kahulogan, daghang mga butang ang mahimo nakong hisgotan dinhi. Kuwestiyon lang ang panahon, ug ang pagsugakod pagtikad sa akong mga kasinatian sa kinabuhi ngadtos ngilit sa gindailan sa akong pangisip.

Makita unya nato.